Cụ Hà Thị Hy (1834 - 1867) là bà nội của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Cuộc đời cụ gắn với một giai thoại được truyền tụng trong dân gian, cụ cũng là đối tượng của một số nghiên cứu khoa học về nhân vật lịch sử. Người dân còn gọi cụ là Cô Đèn.
Cụ Hà Thị Hy thuộc thế hệ thứ 10 của dòng họ Hà ở xã Kim Liên. Cụ sinh năm Giáp Ngọ (1834) là con gái đầu lòng của cụ Hà Cần - một gia đình nông dân hiếu học ở thôn Mậu Tài, xã Gia Lạc, tổng Lâm Thịnh, huyện Nam Đường, tỉnh Nghệ An.
Thuở nhỏ cụ có tư chất thông minh, được cha mẹ nuôi dưỡng, dạy dỗ chu đáo. Lớn lên trở thành một cô gái xinh đẹp, nết na, giỏi giang công việc đồng áng, dệt vải và nội trợ, có vốn hiểu biết văn hóa văn nghệ dân gian.
Đặc biệt, là cụ thông thạo chữ Hán, có năng khiếu và say mê hát phường vải.
Mặc dù có nhiều người đã đánh tiếng dạm hỏi nhưng mãi đến năm 28 tuổi (1861) cụ mới nhận lời kết hôn với cụ Nguyễn Sinh Nhậm (còn gọi là Nguyễn Sinh Vượng), một người trong dòng họ Nguyễn Sinh ở Phu Đầm, làng Kim Liên.
Cuối năm Nhâm Tuất 1862, hai cụ sinh được một cậu con trai đặt tên là Nguyễn Sinh Sắc (sau này là thân sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh).
Năm Ất Sửu (1865), cụ Nguyễn Sinh Nhậm bệnh nặng qua đời, khi cậu bé Sắc mới lên 3 tuổi. Do hoàn cảnh gia đình gặp nhiều khó khăn, một mình cụ vừa nuôi con nhỏ, vừa lao động sản xuất nên cụ lâm bệnh nặng và đột ngột qua đời khi mới tròn 33 tuổi (1867).
Nhân dân trong làng đưa thi hài của cụ an táng tại phần đất của gia đình ở xứ Cồn Thần, Đồng Sen, xã Chung Cự (nay là xã Kim Liên).
Năm 1942, ông Nguyễn Sinh Khiêm (anh trai Chủ tịch Hồ Chí Minh) sau nhiều năm bị tù đày đã được trả tự do về quê sinh sống. Với hiểu biết sâu sắc về thiên văn, địa lý, phong thủy đã chọn được vị trí đẹp trên núi Động Tranh thuộc dãy Đại Huệ, xã Hữu Biệt (nay là xã Nam Giang) cùng bà con dòng họ đưa hài cốt của bà nội và thân mẫu lên an nghỉ vĩnh hằng.
Thuở ấy, phần mộ của cụ Hy được đắp bằng đất và đá núi. Đến tháng 10/1989, hướng tới 100 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (cháu nội ưu tú của cụ) Khu di tích Kim Liên phối hợp với họ đại tôn Nguyễn Sinh xây lại ngôi mộ tại vị trí cũ bằng gạch và bê tông khang trang đẹp đẽ để nhớ ơn công lao của cụ.
Phần mộ của cụ Hà Thị Hy được đặt trong quần thể Khu mộ bà Hoàng Thị Loan, cảnh quan khu mộ được bố trí hài hòa, tạo điều kiện thuận lợi để du khách về thăm quê hương Chủ tịch Hồ Chí Minh được tới thăm viếng, thắp nén hương thơm, dâng bó hoa tươi bày tỏ tấm lòng thành kính và sự biết ơn sâu sắc đối với bà nội Chủ tịch Hồ Chí Minh.
